Question

मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया अधोलिखितायां-लघुकथायां रिक्तस्थानानि पूरयित्वा कथां पुन: लिखत । नागार्जुन: प्रसिद्ध: रसायनशास्त्रज्ञ: सुविख्यात: (i)___ अपि च आसीत् । देशविदेशेषु तस्य (ii)___ प्रसृता । एकदा तस्य समीपे (iii)___ युवकौ आगच्छताम् । तौ तस्य सहायकौ भवितुम् इच्छत: स्म । नागार्जुन: उभाभ्याम् अपि एकम् एकं वस्तु (iv)___ उक्तवान् - श्व: अनेन रसायनं निर्माय (v)___ । तेनैव भवतो: परीक्षा भविष्यति, एकस्य चयनमपि (vi)___ । अन्यस्मिन् दिने एक: रसायनं (vii)___ आनीतवान् । द्वितीय: अवदत् - कृपया क्षम्यताम् । मया मार्गे एक: वृद्ध: रोगी (viii)___ । तं चिकित्सालयं नीत्वा सेवां कृतवान् । अत: (ix)___ समय एव न लब्ध: । स: रुग्ण: नागार्जुनेन एव मार्गे (x)___ स्थापित: आसीत् । अत: द्वितीय: एव युवक: परीक्षायां सफल: जात: ।
मञ्जूषा: रसायननिर्माणार्थं, वैद्य:, दत्वा, निर्माय, करिष्यामि, आनेतव्यम्, कीर्ति:, दृष्ट:, परीक्षायै, द्वौ ।

Hint:

कथायाः अर्थं क्रियारूपाणि च दृष्ट्वा मञ्जूषातः दश पदानि क्रमेण योजयत । पूर्वकालिकक्रियासु 'दत्वा', 'निर्माय' इति रूपे ध्यातव्ये ।

Answer 1

सोपानम् 1: कथायाः आशयः:
कथायां नागार्जुनः द्वयोः युवकयोः परीक्षां गृह्णाति । यः रोगिणं सेवते सः सफलः भवति ।
रिक्तस्थानपूर्तये प्रत्येकस्य वाक्यस्य अर्थः विभक्तिः क्रियारूपं च पश्येत् ।

सोपानम् 2: प्रथमभागः (i)-(iii):
(i) 'सुविख्यातः ___ अपि च आसीत्' इत्यत्र नागार्जुनः रसायनज्ञः वैद्यः अपि आसीत्; अतः 'वैद्यः' ।
(ii) 'तस्य ___ प्रसृता' इत्यत्र स्त्रीलिङ्गम् एकवचनं च योग्यम्; अतः 'कीर्तिः' ।
(iii) 'समीपे ___ युवकौ आगच्छताम्' इत्यत्र द्विवचनेन 'युवकौ' इत्यनेन सह 'द्वौ' ।

सोपानम् 3: मध्यभागः (iv)-(vii):
(iv) 'वस्तु ___ उक्तवान्' इत्यत्र पूर्वकालिकक्रिया अपेक्षिता; अतः 'दत्वा' ।
(v) 'निर्माय ___' इत्यत्र विधिवाचकं कृदन्तम् 'आनेतव्यम्' ।
(vi) 'चयनमपि ___' इत्यत्र भविष्यत्कालः 'करिष्यामि' ।
(vii) 'रसायनं ___ आनीतवान्' इत्यत्र पूर्वकालिकक्रिया 'निर्माय' ।

सोपानम् 4: अन्तिमभागः (viii)-(x):
(viii) 'वृद्धः रोगी ___' इत्यत्र कर्मणि क्तप्रत्ययान्तं पदं 'दृष्टः' ।
(ix) 'अतः ___ समय एव न लब्धः' इत्यत्र प्रयोजनवाचकं 'रसायननिर्माणार्थं' ।
(x) 'मार्गे ___ स्थापितः' इत्यत्र नागार्जुनस्य परीक्षायै इति अर्थः; अतः 'परीक्षायै' ।

अन्तिमं समाधानम्:
कथा -
नागार्जुनः प्रसिद्धः रसायनशास्त्रज्ञः सुविख्यातः वैद्यः अपि च आसीत् । देशविदेशेषु तस्य कीर्तिः प्रसृता । एकदा तस्य समीपे द्वौ युवकौ आगच्छताम् । तौ तस्य सहायकौ भवितुम् इच्छतः स्म । नागार्जुनः उभाभ्याम् अपि एकम् एकं वस्तु दत्वा उक्तवान् - श्वः अनेन रसायनं निर्माय आनेतव्यम् । तेनैव भवतोः परीक्षा भविष्यति, एकस्य चयनमपि करिष्यामि । अन्यस्मिन् दिने एकः रसायनं निर्माय आनीतवान् । द्वितीयः अवदत् - कृपया क्षम्यताम् । मया मार्गे एकः वृद्धः रोगी दृष्टः । तं चिकित्सालयं नीत्वा सेवां कृतवान् । अतः रसायननिर्माणार्थं समय एव न लब्धः । सः रुग्णः नागार्जुनेन एव मार्गे परीक्षायै स्थापितः आसीत् । अतः द्वितीयः एव युवकः परीक्षायां सफलः जातः ।