Question

पुढील विधान सकारण स्पष्ट करा : फुको त्यांच्या लेखनपद्धतीला 'ज्ञानाचे पुरातत्त्व' असे म्हणत असत. 
 

Hint:

मिशेल फुको, कार्ल मार्क्स, व्हॉल्टेअर यांसारख्या प्रमुख विचारवंतांच्या इतिहासलेखन पद्धतीतील मुख्य संकल्पना (उदा. ज्ञानाचे पुरातत्त्व, वर्गसंघर्ष) स्पष्टपणे समजून घ्या.

Answer 1

मिशेल फुको या विसाव्या शतकातील फ्रेंच इतिहासकाराने त्याच्या लेखनपद्धतीला 'ज्ञानाचे पुरातत्त्व' (Archaeology of Knowledge) असे संबोधले, याची कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
1. कालक्रमानुसार मांडणीस नकार: फुकोने इतिहासाची कालक्रमानुसार अखंड मांडणी करण्याची पद्धत नाकारली. त्याच्या मते, इतिहासातील स्थित्यंतरे (transitions) स्पष्ट करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
2. अंतिम सत्यापर्यंत पोहोचण्याचा उद्देश नाही: इतिहासाचे अंतिम सत्य शोधून काढणे किंवा भूतकाळाचे यथार्थ वर्णन करणे हे त्याचे ध्येय नव्हते. त्याऐवजी, भूतकाळातील विविध स्थित्यंतरांचे आणि बदलांचे विश्लेषण करणे त्याला महत्त्वाचे वाटत होते.
3. पुरातत्त्वीय पद्धतीशी साम्य: पुरातत्त्वशास्त्रामध्ये जसे जमिनीखालील अवशेष खणून काढून त्यांचा अभ्यास केला जातो, त्याचप्रमाणे फुको इतिहासातील विविध वैचारिक स्तरांचा आणि ज्ञानाच्या निर्मिती प्रक्रियेचा शोध घेत असे.
4. ज्ञान आणि सत्ता संबंध: त्याच्या मते, ज्ञान हे नेहमीच सत्तेशी जोडलेले असते. विशिष्ट काळात कोणत्या गोष्टींना 'ज्ञान' म्हणून मान्यता दिली जाते आणि कोणत्या नाकारल्या जातात, याचा तो अभ्यास करत असे.
म्हणून, इतिहासाकडे वरवर न पाहता, त्यातील वैचारिक बदलांच्या मुळाशी जाऊन त्यांचे विश्लेषण करण्याच्या पद्धतीमुळे फुकोने आपल्या लेखनपद्धतीला 'ज्ञानाचे पुरातत्त्व' असे म्हटले.