Question

पुढील प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर लिहा : दशावतारी नाटकांविषयी माहिती लिहा. 
 

Hint:

लोककला प्रकारावर उत्तर लिहिताना, त्याचा उगम, विषय, सादरीकरणाची पद्धत, पात्रे, संगीत आणि सध्याची स्थिती यांसारख्या मुद्द्यांचा समावेश करावा.

Answer 1

दशावतारी नाटके:
दशावतारी नाटके हा महाराष्ट्र आणि गोव्याच्या कोकण किनारपट्टीतील एक अत्यंत समृद्ध आणि पारंपरिक लोकनाट्य प्रकार आहे. ही नाटके विष्णूच्या दहा अवतारांवर (दशावतार) आधारित असतात.
वैशिष्ट्ये आणि स्वरूप:
1. पौराणिक आधार: या नाटकांचे कथानक मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध आणि कल्की या दहा अवतारांच्या कथांवर आधारित असते.
2. सादरीकरण: ही नाटके सहसा रात्री सुरू होऊन सकाळपर्यंत चालतात. नाटकाची सुरुवात 'सूत्रधार' आणि 'गणपती' यांच्या प्रवेशाने होते. त्यानंतर विघ्नहर्ता गणेशाची प्रार्थना केली जाते.
3. पात्रे आणि वेशभूषा: नाटकातील पात्रे लाकडी मुखवटे वापरतात. त्यांची वेशभूषा रंगीबेरंगी आणि पारंपरिक असते. संवाद हे उत्स्फूर्त आणि काव्यमय असतात.
4. संगीत आणि नृत्य: संवादांबरोबरच संगीत आणि नृत्य हे दशावतारी नाटकांचे अविभाज्य भाग आहेत. यामध्ये तबला, हार्मोनियम आणि मृदंग यांसारख्या वाद्यांचा वापर केला जातो.
5. परंपरा: ही कला पिढ्यानपिढ्या एका विशिष्ट समाजात (उदा. पिंगुळ, ठाकर) जपली गेली आहे. या नाटकांचे प्रयोग सहसा गावच्या जत्रेत किंवा उत्सवात सादर केले जातात.
6. आधुनिक स्वरूप: नाटकाचा शेवटचा भाग हा 'आख्यान' म्हणून ओळखला जातो, ज्यात एखाद्या पौराणिक कथेवर आधारित नाट्य सादर केले जाते. काही वेळा यात सामाजिक विषयही हाताळले जातात.
एकंदरीत, दशावतारी नाटके ही केवळ मनोरंजन नसून ती लोकशिक्षण, धर्म आणि संस्कृती यांचा संगम असलेली एक जिवंत लोककला परंपरा आहे.