Question

मानव शरीरात अळवाच्या उकळीचा सांधा कुठे आढळतो?
 

• A. मानवाचा हात
• B. अणुचक्र
• C. कानाचे स्नायु
• D. साखरकांड

Hint:

- Ball and socket: बहुविमीय हालचाल; उदाहरण — खांदा, नितंब.
- Hinge: एका अक्षावर वाकणे-सरळ करणे; उदाहरण — कोपर, गुडघा.
- Pivot: फिरकी हालचाल; उदाहरण — मान (अॅटलस-ऍक्सिस), रेडिओ-उल्ना.
- Gliding: सरकणारी हलकी हालचाल; उदाहरण — मनगटातील कार्पल हाडे.
ओळख टिप: "गोल डोके + खोबणी" दिसली की Ball and Socket आठवा.

Answer 1

The Correct Option is A

Step 1: संकल्पना ओळख
"अळवाच्या उकळी" हा शब्दप्रयोग Ball and Socket Joint (गोल व खोबणी सांधा) यासाठी वापरला जातो. यात एका हाडाचा गोलाकार टोक (ball) दुसऱ्या हाडाच्या खोबणी (socket) मध्ये बसतो. ही रचना सांध्याला विस्तृत आणि बहुविमीय हालचाल देते — पुढे-मागे, वर-खाली, आणि फिरकी (rotation) अशी सर्व हालचाली शक्य होतात.

Step 2: रचना आणि कार्य
खांद्याचा सांधा हा ह्यूमरस हाडाचा गोल डोके स्कॅप्युलाच्या ग्लेनॉइड कव्हिटीत बसून तयार होतो. नितंबातील सांधा फेमर हाडाचा गोल डोके हिप बोनच्या ॲसिटॅब्युलम खोबणीत बसून तयार होतो. अशा सांध्यांना लिगामेंट्स आणि कॅप्सुल वेढतात, ज्यामुळे स्थैर्य आणि हालचालीतील नियंत्रण राखले जाते. खांद्यात हालचाल क्षेत्र अत्यंत मोठे असते, तर नितंबात अधिक स्थैर्य असते.

Step 3: पर्यायांचे विश्लेषण
- (अ) मानवाचा हात: योग्य. मानवाच्या खांद्यामध्ये Ball and Socket Joint असतो, त्यामुळे हात विविध दिशांनी हलू शकतो — उचलणे, फिरवणे, बाजूला नेणे इत्यादी.
- (ब) अणुचक्र: शारीरशास्त्राशी संबंधित नाही; हा वैज्ञानिक/यांत्रिक संदर्भ आहे.
- (क) कानाचे स्नायु: "स्नायु" म्हणजे muscles; सांधा हा हाडांमधील जोड असतो, स्नायूंमधील नाही.
- (ड) साखरकांड: अप्रासंगिक; जैवशास्त्रातील सांध्यांशी संबंध नाही.

Step 4: उदाहरणे आणि निष्कर्ष
Ball and Socket Joint मानवी शरीरात प्रमुखत्वे खांदा आणि नितंब येथे आढळतो. प्रश्न प्रत्यक्ष हालचालींशी संबंध राखत असल्याने दिलेल्या पर्यायांत "मानवाचा हात" (खांद्याचा सांधा) हे सर्वात अचूक उत्तर आहे.