Question:
क स्तम्भस्य वाक्यानां ख स्तम्भस्य उपयुक्तवाक्यै: सह मेलनं कुरुत । क स्तम्भ: (i) त्रिविधं नरकस्येदं (ii) भरतो वा भवेद् राजा (iii) स पिता पितरस्तासां (iv) पिको वसन्तस्य गुणं न वायस:
ख स्तम्भ: (1) वयं वा ननु तत् समम् (2) केवलं जन्महेतव: (3) करी च सिंहस्य बलं न मूषक: (4) द्वारं नाशनमात्मन: ।
क स्तम्भस्य वाक्यानां ख स्तम्भस्य उपयुक्तवाक्यै: सह मेलनं कुरुत । क स्तम्भ: (i) त्रिविधं नरकस्येदं (ii) भरतो वा भवेद् राजा (iii) स पिता पितरस्तासां (iv) पिको वसन्तस्य गुणं न वायस:
ख स्तम्भ: (1) वयं वा ननु तत् समम् (2) केवलं जन्महेतव: (3) करी च सिंहस्य बलं न मूषक: (4) द्वारं नाशनमात्मन: ।
ख स्तम्भ: (1) वयं वा ननु तत् समम् (2) केवलं जन्महेतव: (3) करी च सिंहस्य बलं न मूषक: (4) द्वारं नाशनमात्मन: ।
Show Hint
प्रत्येकस्य अपूर्णश्लोकांशस्य अर्थं पठित्वा तस्य अनुरूपं पूरकं वाक्यांशं ख-स्तम्भात् चिनुत ।
Updated On: Oct 19, 2026
Show Solution
Verified By Collegedunia
Solution and Explanation
सोपानम् 1: प्रश्नस्य आशयः:
क-स्तम्भस्य प्रत्येकं वाक्यांशः अपूर्णः अस्ति । ख-स्तम्भस्य उचितेन वाक्यांशेन सह मेलनं कृत्वा श्लोकस्य पूर्णम् अर्थसङ्गतं वाक्यं निर्मातव्यम् ।
सोपानम् 2: (i) तथा (ii) इत्येतयोः मेलनम्:
(i) 'त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः' इति पूर्णं वचनं भवति, यत्र काम-क्रोध-लोभाः आत्मनः नाशकारणानि इति उक्तम् । अतः (i) - (4) ।
(ii) 'भरतो वा भवेद् राजा वयं वा ननु तत् समम्' इति रामस्य कथनम्, यत्र राज्यं भरतः प्राप्नुयात् अथवा वयं, द्वयं समानम् इति भावः । अतः (ii) - (1) ।
सोपानम् 3: (iii) तथा (iv) इत्येतयोः मेलनम्:
(iii) 'स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः' इत्यत्र राजा प्रजानां रक्षणात् पोषणात् च पिता, अन्ये पितरः तु केवलं जन्मनः कारणम् । अतः (iii) - (2) ।
(iv) 'पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः' इत्यनेन समानं 'करी च सिंहस्य बलं न मूषकः' इति वाक्यं भवति, यतः गुणज्ञः एव गुणं जानाति, गुणहीनः न । अतः (iv) - (3) ।
अन्तिमं समाधानम्:
(i) - (4), (ii) - (1), (iii) - (2), (iv) - (3) ।
क-स्तम्भस्य प्रत्येकं वाक्यांशः अपूर्णः अस्ति । ख-स्तम्भस्य उचितेन वाक्यांशेन सह मेलनं कृत्वा श्लोकस्य पूर्णम् अर्थसङ्गतं वाक्यं निर्मातव्यम् ।
सोपानम् 2: (i) तथा (ii) इत्येतयोः मेलनम्:
(i) 'त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः' इति पूर्णं वचनं भवति, यत्र काम-क्रोध-लोभाः आत्मनः नाशकारणानि इति उक्तम् । अतः (i) - (4) ।
(ii) 'भरतो वा भवेद् राजा वयं वा ननु तत् समम्' इति रामस्य कथनम्, यत्र राज्यं भरतः प्राप्नुयात् अथवा वयं, द्वयं समानम् इति भावः । अतः (ii) - (1) ।
सोपानम् 3: (iii) तथा (iv) इत्येतयोः मेलनम्:
(iii) 'स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः' इत्यत्र राजा प्रजानां रक्षणात् पोषणात् च पिता, अन्ये पितरः तु केवलं जन्मनः कारणम् । अतः (iii) - (2) ।
(iv) 'पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः' इत्यनेन समानं 'करी च सिंहस्य बलं न मूषकः' इति वाक्यं भवति, यतः गुणज्ञः एव गुणं जानाति, गुणहीनः न । अतः (iv) - (3) ।
अन्तिमं समाधानम्:
(i) - (4), (ii) - (1), (iii) - (2), (iv) - (3) ।
Was this answer helpful?
0
0
Top CBSE CLASS XII Sanskrit Questions
- भवती स्वप्ना । भवत्या: विद्यालये आयोक्ष्यमाणे वार्षिकोत्सवे संस्कृतनाटकस्य मञ्चनं भविष्यति । अस्मिन्नवसरे स्वसख्यै श्रुतिकृते प्रेषिते निमन्त्रणपत्रे मञ्जूषात: पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुन: लिखत ।
पत्रम्
प्रियसखि (i)___ ! सप्रेम नमो नम: । अत्र (ii)___ तत्रास्तु । अस्माकं (iii)___ वार्षिकोत्सव: वसन्तपञ्चमीपर्वण: अवसरे आयोक्ष्यते । अत्र महाकवि-कालिदासेन (iv)___ अभिज्ञानशाकुन्तलस्य चतुर्थाङ्कस्य (v)___ छात्रै: प्रस्तोष्यते । अयम् अङ्क: संस्कृतसाहित्यस्य रत्नभूत: अस्ति । अहमपि शकुन्तलाया: (vi)___ (निर्वक्ष्यामि) । अस्माभि: प्रतिदिनं नाटकस्य (vii)___ क्रियते । एतद् दृष्ट्वा त्वं नूनम् (viii)___ आनुभविष्यसि । अस्मिन् दिने त्वया अवश्यमेव अत्र (ix)___ । परिवारे सर्वेभ्य: मम प्रणामाञ्जलि: निवेदनीया ।
तव प्रियसखी
(x)___
मञ्जूषा: आनन्दम्, श्रुते!, कुशलम्, विद्यालयस्य, आगन्तव्यम्, भूमिकाम्, विरचितस्य, मञ्चनम्, स्वप्ना, पूर्वाभ्यास: । - प्रदत्तचित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया अथवा स्वतन्त्ररूपेण संस्कृतेन पञ्चवाक्यानि लिखत ।
मञ्जूषा: वृक्षारोपणम्, छात्रा:, वातावरणम्, विद्यालये, भवति, स्वच्छम्, वायुं, मिलति, प्राणवायु:, करणीयम्, वृक्षान्, आरोपयन्ति । - मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया निम्नलिखितं विषयम् आदाय पञ्चभि: संस्कृतवाक्यै: एकम् अनुच्छेदं लिखत । विषय: - 'भारतदेश:'
मञ्जूषा: आर्यावर्त:, प्राचीनं, प्रसिद्ध:, नाम, देशस्य, सनातनी संस्कृति:, विभिन्नपर्वाणि, जना:, उल्लासपूर्वकं, भागं, प्रसिद्धा:, नद्य:, गृह्णन्ति, सन्ति, विश्वगुरु:, पुरा, पर्वता:, सागरा:, आसीत् । - मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया अधोलिखितायां-लघुकथायां रिक्तस्थानानि पूरयित्वा कथां पुन: लिखत । नागार्जुन: प्रसिद्ध: रसायनशास्त्रज्ञ: सुविख्यात: (i)___ अपि च आसीत् । देशविदेशेषु तस्य (ii)___ प्रसृता । एकदा तस्य समीपे (iii)___ युवकौ आगच्छताम् । तौ तस्य सहायकौ भवितुम् इच्छत: स्म । नागार्जुन: उभाभ्याम् अपि एकम् एकं वस्तु (iv)___ उक्तवान् - श्व: अनेन रसायनं निर्माय (v)___ । तेनैव भवतो: परीक्षा भविष्यति, एकस्य चयनमपि (vi)___ । अन्यस्मिन् दिने एक: रसायनं (vii)___ आनीतवान् । द्वितीय: अवदत् - कृपया क्षम्यताम् । मया मार्गे एक: वृद्ध: रोगी (viii)___ । तं चिकित्सालयं नीत्वा सेवां कृतवान् । अत: (ix)___ समय एव न लब्ध: । स: रुग्ण: नागार्जुनेन एव मार्गे (x)___ स्थापित: आसीत् । अत: द्वितीय: एव युवक: परीक्षायां सफल: जात: ।
मञ्जूषा: रसायननिर्माणार्थं, वैद्य:, दत्वा, निर्माय, करिष्यामि, आनेतव्यम्, कीर्ति:, दृष्ट:, परीक्षायै, द्वौ । - अधोलिखित-संवादे मञ्जूषात: संवादवाक्यं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत । आचार्या - भो उमे ! जानासि यद् अस्माकं देशस्य प्राचीनं नाम किम् आसीत् ? उमा - महोदये ! (i)___ । आचार्या - शोभनम् । आर्यावर्तस्य अर्थोऽस्ति - आर्याणां स्थानम् । अत्र आर्यशब्दस्य अर्थ: क: अस्ति ? उमा - (ii)___ । आचार्या - शोभनम् उमे ! अत्र सर्वे एव श्रेष्ठा: जना: अवसन् । अधुना वद - अस्माकं देशस्य नाम भारतम् कस्य नाम्ना जातम् ? उमा - (iii)___ । आचार्या - शोभनम् - ऋषभदेवस्य पुत्र: चक्रवर्ती राजा भरत: आसीत् । एकोऽपर: भरत: कस्य पुत्र: आसीत् ? उमा - महोदये ! (iv)___ । आचार्या - बहुशोभनम्, राज्ञ: दशरथस्य चत्वार: पुत्रा: आसन् - राम:, लक्ष्मण:, भरत:, शत्रुघ्नश्च । रामेण सह वनम् एतेषु क: गतवान् ? उमा - महोदये ! (v)___ ।
मञ्जूषा: राज्ञ: भरतस्य नाम्ना भारतं नाम जातम् ।, रामेण सह लक्ष्मण: वनं गतवान् ।, आर्यशब्दस्य अर्थ: श्रेष्ठ: भवति ।, अस्माकं देशस्य प्राचीनं नाम आर्यावर्त: आसीत् ।, अपर: भरत: महाराज-दशरथस्य पुत्र: आसीत् ।
View More Questions
Top CBSE CLASS XII संस्कृत साहित्य Questions
- अधोलिखितस्य पद्यस्य भावार्थं मञ्जूषाप्रदत्तशब्दै: पूरयित्वा पुन: लिखत । एकेनापि सुपुत्रेण विद्यायुक्तेन साधुना । आह्लादितं कुलं सर्वं यथा चन्द्रेण शर्वरी ।। भावार्थ: एकेन अपि (i)___ विद्या सहितेन (ii)___ च सम्पूर्ण: वंश: तथैव प्रसन्नो भवति, यथा (iii)___ रात्रि: प्रसन्ना भवति ।
मञ्जूषा: चन्द्रेण, सुपुत्रेण, सज्जनेन । - प्रदत्तभावत्रयात् शुद्धं भावार्थं चित्वा लिखत । भोजने चामृतं वारि भोजनान्ते विषप्रदम् ।
- प्रदत्तभावत्रयात् शुद्धं भावार्थं चित्वा लिखत । मया दृढं परीक्षितोऽसि ।
- प्रदत्तभावत्रयात् शुद्धं भावार्थं चित्वा लिखत । युधिष्ठिरस्य एषा एव चिन्तनसरणि: ।
- अधोलिखितश्लोकस्य प्रदत्ते अन्वये रिक्तस्थानानि मञ्जूषाप्रदत्तशब्दानां सहायतया पूरयत । अक्षोभ्य: क्षोभित: केन लक्ष्मणो धैर्यसागर: । येन रुष्टेन पश्यामि, शताकीर्णमिवाग्रत: ।। अन्वय: केन (i)___ अक्षोभ्य: लक्ष्मण: (ii)___ येन रुष्टेन (iii)___ इव अग्रत: पश्यामि ।
मञ्जूषा: शताकीर्णम्, क्षोभित:, धैर्यसागर: ।
View More Questions
Top CBSE CLASS XII Questions
- 2, b, c are in A.P. and the range of determinant $\begin{vmatrix}1&1&1\\ 2&b&c\\ 4&b^{2}&c^{2}\end{vmatrix}$ is [2, 16]. Then find range of c is
- A boy of mass 50 kg is standing at one end of a, boat of length 9 m and mass 400 kg. He runs to the other, end. The distance through which the centre of mass of the boat boy system moves is
- A capillary tube of radius r is dipped inside a large vessel of water. The mass of water raised above water level is M. If the radius of capillary is doubled, the mass of water inside capillary will be
- A circular disc is rotating about its own axis. An external opposing torque 0.02 Nm is applied on the disc by which it comes rest in 5 seconds. The initial angular momentum of disc is
- A circular disc is rotating about its own axis at uniform angular velocity \(\omega.\) The disc is subjected to uniform angular retardation by which its angular velocity is decreased to \(\frac {\omega}{2}\) during 120 rotations. The number of rotations further made by it before coming to rest is
View More Questions