Question

उचितं पर्यायं चित्वा वाक्यं पुनर्लिखत। 
(1) एकस्मिन् दिने \(\underline{\hspace{2cm}}\) पाशः योजितः। (क्षेत्रपतिना/जम्बूकेन) 
(2) फलितः मे \(\underline{\hspace{2cm}}\)। (कार्यभागः/मनोरथः) 
 

Answer 1

पदक्षेपः 1: प्रश्नस्य अवगमनम्:
अस्मिन् प्रश्ने, गद्यांशम् આધृत्य रिक्तस्थानानि पूरयितुं दत्तयोः विकल्पयोः योग्यं विकल्पं चित्वा वाक्यं पुनर्लेखितव्यम्।
(In this question, based on the passage, we have to choose the appropriate option from the two given choices to fill in the blanks and rewrite the sentence.)
पदक्षेपः 2: विस्तृतं स्पष्टीकरणम्:
वाक्यस्य (1) कृते:
गद्यांशे उल्लिखितम् अस्ति, "तद् दृष्ट्वा एकस्मिन् दिने क्षेत्रपतिना पाशः योजितः।"
(In the passage, it is mentioned, "Seeing that, one day a trap was set by the owner of the field.)"
अतः, 'क्षेत्रपतिना' इति योग्यः पर्यायः अस्ति।
(Therefore, 'kṣetrapatinā' is the correct alternative.)
वाक्यस्य (2) कृते:
जम्बूकः मृगं पाशबद्धं दृष्ट्वा अचिन्तयत्, "फलितः मे मनोरथः।"
(The jackal, seeing the deer trapped, thought, "My wish has been fulfilled.")
अतः, 'मनोरथः' इति योग्यः पर्यायः अस्ति।
(Therefore, 'manorathaḥ' is the correct alternative.)
पदक्षेपः 3: अन्तिमम् उत्तरम्:
(1) एकस्मिन् दिने क्षेत्रपतिना पाशः योजितः।
(2) फलितः मे मनोरथः।

Answer 2

पदक्षेपः 1: प्रश्नस्य अवगमनम्:
अस्मिन् प्रश्ने, 'क्षुद्रबुद्धिः' (अर्थात् जम्बूकः) कुत्र निभृतं (गुप्तं) स्थितः इति विषये पूर्णवाक्येन उत्तरं दातव्यम्।
(In this question, a full sentence answer is required for where 'Kṣudrabuddhi' (i.e., the jackal) was hiding.)
पदक्षेपः 2: गद्यांशतः प्रमाणम्:
गद्यांशस्य अन्तिमे भागे लिखितम् अस्ति, "इत्युक्त्वा सः समीपमेव वृक्षस्य पृष्ठतः निभृतं स्थितः।"
(In the latter part of the passage, it is written, "Saying this, he hid behind a nearby tree.")
अत्र 'सः' इति सर्वनाम्ना जम्बूकः (क्षुद्रबुद्धिः) निर्दिश्यते।
(Here, the pronoun 'saḥ' refers to the jackal (Kṣudrabuddhi).)
पदक्षेपः 3: अन्तिमम् उत्तरम्:
पूर्णवाक्येन उत्तरम् एवं अस्ति:
(The complete sentence answer is as follows:)
क्षुद्रबुद्धिः समीपमेव वृक्षस्य पृष्ठतः निभृतं स्थितः।

Answer 3

पदक्षेपः 1: प्रश्नस्य अवगमनम्:
अस्मिन् प्रश्ने, दत्तं वाक्यं गद्यांशस्य अनुसारं सत्यम् अस्ति वा असत्यम् इति निर्णेतव्यम्।
(In this question, we have to determine whether the given sentence is true or false according to the passage.)
पदक्षेपः 2: गद्यांशेन सह तुलना:
दत्तं वाक्यम्: "क्षेत्रम् आगतः शृगालः पाशैर्बद्धः।" (The jackal who came to the field was bound by traps.)
गद्यांशे उक्तम्: "तत्रागतः मृगः पाशैर्बद्धः।" (The deer who came there was bound by traps.)
अनेन स्पष्टं भवति यत् मृगः पाशैर्बद्धः आसीत्, न तु शृगालः।
(This makes it clear that the deer was trapped, not the jackal.)
पदक्षेपः 3: अन्तिमम् उत्तरम्:
अतः, दत्तं वाक्यम् असत्यम् अस्ति।
(Therefore, the given statement is false.)
उत्तरम्: क्षेत्रम् आगतः शृगालः पाशैर्बद्धः। - असत्यम्।

Answer 4

पदक्षेपः 1: प्रश्नस्य अवगमनम्:
अस्मिन् प्रश्ने, दत्तस्य गद्यांशस्य मूलस्रोतः अर्थात् पाठस्य नाम पृष्टम्।
(In this question, the source of the given passage, i.e., the name of the lesson, is asked.)
पदक्षेपः 2: स्रोतसः अन्वेषणम्:
अयं गद्यांशः सुप्रसिद्धनीतिकथासंग्रहात् 'हितोपदेशात्' स्वीकृतः अस्ति। विशेषतः, अयं कथाभागः 'मित्रलाभः' इति प्रथमात् तन्त्रात् आगच्छति। पाठ्यपुस्तकेषु अस्य पाठस्य नाम भिन्नं भवितुम् अर्हति, परन्तु मूलस्रोतः 'हितोपदेशः' एव।
(This passage is taken from the famous collection of moral stories, 'Hitopadesha'. Specifically, this story comes from the first part named 'Mitralābhaḥ' (Gaining Friends). The name of the lesson in textbooks may vary, but the original source is the 'Hitopadesha'.)
पदक्षेपः 3: अन्तिमम् उत्तरम्:
एषः गद्यांशः हितोपदेशस्य मित्रलाभ-नामक-भागात् उद्धृतः अस्ति।
(This passage is excerpted from the part named 'Mitralābha' of the Hitopadesha.)

Answer 5

पदक्षेपः 1: प्रश्नस्य अवगमनम्:
अस्मिन् प्रश्ने, रेखाङ्कितस्य क्रियापदस्य 'प्राप्स्यामि' इत्यस्य लकारः (कालः/ वृत्तिः), पुरुषः, वचनं च लेखितव्यम्।
(In this question, we need to write the Lakar (tense/mood), Purusha (person), and Vachan (number) of the underlined verb 'prāpsyāmi'.)
पदक्षेपः 2: क्रियापदस्य विश्लेषणम्:
क्रियापदम्: प्राप्स्यामि
मूलधातुः: प्र + आप् (प्राप्)
प्रत्ययः: -स्यामि
'-स्यामि' इति प्रत्ययः भविष्यत्काले उत्तमपुरुषे एकवचने प्रयुज्यते। भविष्यत्कालार्थे लृट् लकारः भवति।
(The suffix '-syāmi' is used in the future tense, first person, singular number. The Lṛṭ Lakar is used for the future tense.)
पदक्षेपः 3: अन्तिमम् उत्तरम्:
प्राप्स्यामि - लृट् लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्।

Answer 6

पदक्षेपः 1: प्रश्नस्य अवगमनम्:
अस्मिन् प्रश्ने, 'वनेऽस्मिन्' इति पदस्य सन्धिविग्रहः (पदयोः पृथक्करणम्) करणीयः।
(In this question, we have to perform the sandhi-vigraha (splitting the words) of the term 'vane'smin'.)
पदक्षेपः 2: सन्धि-नियमस्य विश्लेषणम्:
पदम्: वनेऽस्मिन्
अत्र पदान्ते 'ए' कारः अस्ति, तदनन्तरम् 'अ' कारस्य स्थाने अवग्रहः (ऽ) चिह्नम् अस्ति।
(Here, there is an 'e' at the end of the first word, followed by an avagraha symbol (ऽ) in place of 'a'.)
अयं पूर्वरूपसन्धेः नियमः अस्ति। नियमः - "एङः पदान्तादति" (पा. 6.1.109)। यदि पदान्ते 'ए' अथवा 'ओ' आगच्छति तदनन्तरं च ह्रस्वः 'अ' आगच्छति, तर्हि 'अ' कारः पूर्वरूपे (अर्थात् 'ए' अथवा 'ओ' मध्ये) लीनः भवति तथा च 'अ' कारस्य स्थाने अवग्रहः (ऽ) चिह्नं योज्यते।
(This is the rule of Pūrvarūpa Sandhi. The rule is - "eṅaḥ padāntādati". If 'e' or 'o' comes at the end of a word, and it is followed by a short 'a', then 'a' merges into the preceding vowel and is replaced by the avagraha (ऽ) symbol.)
अतः, विग्रहः भवति: वने + अस्मिन्।
(Therefore, the split is: vane + asmin.)
पदक्षेपः 3: अन्तिमम् उत्तरम्:
वनेऽस्मिन् = वने + अस्मिन्

Answer 7

पदक्षेपः 1: प्रश्नस्य अवगमनम्:
अत्र रेखाङ्कितपदम् 'प्रदोषकाले' आधृत्य प्रश्नवाचकवाक्यस्य निर्माणं करणीयम्।
(Here, we need to frame a question based on the underlined word 'pradoṣakāle'.)
पदक्षेपः 2: रेखाङ्कितपदस्य विश्लेषणम्:
रेखाङ्कितपदम्: प्रदोषकाले
इदं पदं 'सायंकाले' इति समयम् सूचयति।
(This word indicates time, 'in the evening'.)
संस्कृते समयं पृच्छितुं 'कदा' (कदा/when) इति प्रश्नवाचक-अव्ययस्य प्रयोगः भवति।
(In Sanskrit, the interrogative indeclinable 'kadā' (when) is used to ask about time.)
पदक्षेपः 3: प्रश्नस्य निर्माणम्:
रेखाङ्कितपदस्य स्थाने 'कदा' इति शब्दं योजयित्वा, वाक्यस्य अन्ते प्रश्नचिह्नं (?) योजयित्वा च प्रश्नः निर्मीयते।
(The question is formed by replacing the underlined word with 'kadā' and adding a question mark (?) at the end of the sentence.)
प्रश्नः: कदा मृगमन्विष्यन् काकः तत्रोपस्थितः?

Answer 8

पदक्षेपः 1: प्रश्नस्य अवगमनम्:
अस्मिन् प्रश्ने, गद्यांशे वर्णितानां घटनानां वाक्यानि दत्तानि सन्ति। तानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारं योजनीयानि।
(In this question, sentences describing events from the passage are given. They need to be arranged in the correct chronological order.)
पदक्षेपः 2: गद्यांशानुसारं घटनानां क्रमः:
प्रथमा घटना: शृगालः मृगं सस्यपूर्णक्षेत्रं दर्शयति। ("...शृगालः मृगम् अवदत्, 'वनेऽस्मिन् एकं सस्यपूर्णक्षेत्रमस्ति। दर्शयामि त्वाम्।'") - वाक्यम् (2)
द्वितीया घटना: मृगः प्रतिदिनं तत् क्षेत्रं गत्वा सस्यम् खादति। ("...तथा कृते मृगः प्रत्यहं तत्र गत्वा सस्यम् अखादत्।") - वाक्यम् (4)
तृतीया घटना: क्षेत्रपतिः पाशं योजयति। ("...तद् दृष्ट्वा एकस्मिन् दिने क्षेत्रपतिना पाशः योजितः।") - वाक्यम् (1)
चतुर्थी घटना: मृगः पाशैर्बद्धः भवति। ("...तत्रागतः मृगः पाशैर्बद्धः।") - वाक्यम् (3)
पदक्षेपः 3: अन्तिमम् उत्तरम्:
अतः, घटनानां सम्यक् क्रमः एवं भविष्यति:
(Therefore, the correct sequence of events will be as follows:)
1. (2) शृगालेन मृगाय सस्यपूर्णक्षेत्रस्य दर्शनम्।
2. (4) मृगस्य प्रत्यहं क्षेत्रं गमनम्।
3. (1) क्षेत्रपतिना पाशयोजनम्।
4. (3) मृगस्य पाशबन्धनम्।
सम्यक् क्रमः: (2), (4), (1), (3)