Question

ਚਸ਼ਮੇ, ਨਾਲੇ, ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਨਿੱਕੇ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ।
ਠੰਢੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਬਨ ਬਾਗ਼ਾਂ ਜਿਹੇ ਸੁੰਦਰ ।
ਬਰਫਾਂ, ਮੀਂਹ, ਧੁੱਪਾਂ ਤੇ ਬੱਦਲ, ਰੁੱਤਾਂ ਮੇਵੇ ਪਯਾਰੇ ।
ਅਰਸ਼ੀਂ ਨਾਲ਼ ਨਜ਼ਾਰੇ ਆਏ, ਉਸ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ।

Answer 1

ਪੜਾਅ 1: ਪ੍ਰਸੰਗ:
ਇਹ ਕਾਵਿ-ਟੁਕੜੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਟੁਕੜੀ ਜਗ ਤੋਂ ਨਿਆਰੀ’ ਵਿੱਚੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ‘ਲਾਜ਼ਮੀ ਪੰਜਾਬੀ 12’ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।
ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਨਿਆਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਕਵੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ‘ਕੁਦਰਤ ਦੇਵੀ’ ਨੇ ਦੌੜ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਭਰ ਲਈ। ਇਹਨਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਕੀ-ਕੀ ਆਇਆ।

ਪੜਾਅ 2: ਵਿਆਖਿਆ:
ਕਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਚਸ਼ਮੇ, ਨਾਲੇ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਆ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ।
ਉਸ ਵਿੱਚ ਠੰਢੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਤੇ ਬਾਗ਼ ਵੀ ਆ ਗਏ।
ਬਰਫ਼ਾਂ, ਮੀਂਹ, ਧੁੱਪਾਂ, ਬੱਦਲ, ਸਾਰੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਮੇਵੇ ਵੀ ਉਸ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ।
ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਆ ਗਏ। ਮਗਰੋਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਇਹ ਮੁੱਠ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਡਿੱਗੀ, ਉੱਥੇ ‘ਕਸ਼ਮੀਰ’ ਬਣ ਗਿਆ।

ਪੜਾਅ 3: ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ:
ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਹਰ ਸੁੰਦਰ ਦਾਤ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਇਕੱਠੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਅਸਮਾਨੀ ਛੁਹ’ ਵਾਲੀ ਜਗ ਤੋਂ ਨਿਆਰੀ ਟੁਕੜੀ ਹੈ।

ਅੰਤਿਮ ਉੱਤਰ:
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਦਰਤ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਹਰਿਆਲੀ, ਰੁੱਤਾਂ, ਮੇਵੇ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਸਭ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਇਹੀ ਮੁੱਠ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਣੀ।

Answer 2

ਪੜਾਅ 1: ਪ੍ਰਸੰਗ:
ਇਹ ਕਾਵਿ-ਟੁਕੜੀ ਬਿਰਹਾ ਦੇ ਕਵੀ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਗੀਤ’ ਵਿੱਚੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ‘ਲਾਜ਼ਮੀ ਪੰਜਾਬੀ 12’ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।
ਇਸ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਰਹੋਂ ਮਾਰੀ ਮੁਟਿਆਰ ਭੱਠੀ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਭਾੜਾ ਦੇ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਾ ਭੁੰਨ ਦੇਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਦੂਰ ਉਸ ਪਿੰਡ ਜਾਣਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਹਾਣੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪੜਾਅ 2: ਵਿਆਖਿਆ:
ਮੁਟਿਆਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਵਾਰੀ ਆਈ ਤਾਂ ਭੱਠੀ ਬਾਲਣ ਵਾਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਪੰਡ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਬਲਦੀ।
ਹੇ ਭੱਠੀ ਵਾਲੀਏ, ਤੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੜਾਹੀ ਵੀ ਕਿਉਂ ਪਿੱਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਣੇ ਨਹੀਂ ਭੁੰਨਦੀ?
ਤੇਰੇ ਸੇਕ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਗਾੜਾ ਵੱਜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਮੱਠਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਤਰਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨੀਂ ਭੱਠੀ ਵਾਲੀਏ, ਮੇਰੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਾ ਭੁੰਨ ਦੇ।

ਪੜਾਅ 3: ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ:
ਬਿਰਹਣ ਦੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਵੀ ਨੇ ਭੱਠੀ, ਪਰਾਗਾ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਪੰਡ ਵਰਗੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਪੀੜ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਅੰਤਿਮ ਉੱਤਰ:
ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਦੇ ‘ਗੀਤ’ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਹਣ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵਾਰੀ ਬਾਲਣ, ਕੜਾਹੀ ਅਤੇ ਸੇਕ ਸਭ ਨੇ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਭੱਠੀ ਵਾਲੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਾ ਭੁੰਨਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।