Question:
अधोलिखित-वाक्येषु रेखाङ्कितपदानाम् उचितं समस्तपदं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्य: चित्वा लिखत । (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्)
नष्टात्मानोऽल्पबुद्धय: ।
अधोलिखित-वाक्येषु रेखाङ्कितपदानाम् उचितं समस्तपदं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्य: चित्वा लिखत । (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्)
नष्टात्मानोऽल्पबुद्धय: ।
नष्टात्मानोऽल्पबुद्धय: ।
Show Hint
‘अल्पबुद्धयः’ बहुव्रीहिसमासः अस्ति । अन्यपदार्थप्रधानत्वात् विग्रहे ‘येषां ते’ इति भवति ।
Updated On: Oct 19, 2026
- अल्पा: बुद्धय:
- अल्पा च बुद्धि:
- अल्पा च बुद्धि: च
- अल्पा बुद्धि: येषां ते
Show Solution
Verified By Collegedunia
The Correct Option is D
Solution and Explanation
सोपानम् 1: समासस्य परिचयः:
रेखाङ्कितं पदम् ‘अल्पबुद्धयः’ इति अस्ति । एतत् पदं ‘नष्टात्मानः’ इति जनान् विशेषयति । अतः अत्र अन्यपदार्थस्य प्रधानता अस्ति, एषः बहुव्रीहिसमासः अस्ति ।
सोपानम् 2: विग्रहस्य नियमः:
बहुव्रीहिसमासे समस्तपदं तृतीयस्य कस्यचित् अर्थस्य बोधं करोति । तस्य विग्रहः ‘येषाम्’ अथवा ‘यस्य’ इत्यादिभिः क्रियते । अतः ‘अल्पा बुद्धिः येषां ते’ इति विग्रहः भवति ।
सोपानम् 3: विकल्पपरीक्षा:
(1) ‘अल्पाः बुद्धयः’ केवलं बुद्धीनां वर्णनं करोति, न तु जनानाम् । (2) ‘अल्पा च बुद्धिः’ तथा (3) ‘अल्पा बुद्धिः च’ इत्यत्र ‘च’ इत्यनेन द्वन्द्वः भासते, सः अत्र न युक्तः । (4) ‘अल्पा बुद्धिः येषां ते’ इत्यत्र जनाः विशेष्याः सन्ति, अतः शुद्धम् ।
अन्तिमं समाधानम्:
सम्यक् उत्तरम् (4) ‘अल्पा बुद्धिः येषां ते’ इति अस्ति ।
रेखाङ्कितं पदम् ‘अल्पबुद्धयः’ इति अस्ति । एतत् पदं ‘नष्टात्मानः’ इति जनान् विशेषयति । अतः अत्र अन्यपदार्थस्य प्रधानता अस्ति, एषः बहुव्रीहिसमासः अस्ति ।
सोपानम् 2: विग्रहस्य नियमः:
बहुव्रीहिसमासे समस्तपदं तृतीयस्य कस्यचित् अर्थस्य बोधं करोति । तस्य विग्रहः ‘येषाम्’ अथवा ‘यस्य’ इत्यादिभिः क्रियते । अतः ‘अल्पा बुद्धिः येषां ते’ इति विग्रहः भवति ।
सोपानम् 3: विकल्पपरीक्षा:
(1) ‘अल्पाः बुद्धयः’ केवलं बुद्धीनां वर्णनं करोति, न तु जनानाम् । (2) ‘अल्पा च बुद्धिः’ तथा (3) ‘अल्पा बुद्धिः च’ इत्यत्र ‘च’ इत्यनेन द्वन्द्वः भासते, सः अत्र न युक्तः । (4) ‘अल्पा बुद्धिः येषां ते’ इत्यत्र जनाः विशेष्याः सन्ति, अतः शुद्धम् ।
अन्तिमं समाधानम्:
सम्यक् उत्तरम् (4) ‘अल्पा बुद्धिः येषां ते’ इति अस्ति ।
Was this answer helpful?
0
0
Top CBSE CLASS XII Sanskrit Questions
- भवती स्वप्ना । भवत्या: विद्यालये आयोक्ष्यमाणे वार्षिकोत्सवे संस्कृतनाटकस्य मञ्चनं भविष्यति । अस्मिन्नवसरे स्वसख्यै श्रुतिकृते प्रेषिते निमन्त्रणपत्रे मञ्जूषात: पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुन: लिखत ।
पत्रम्
प्रियसखि (i)___ ! सप्रेम नमो नम: । अत्र (ii)___ तत्रास्तु । अस्माकं (iii)___ वार्षिकोत्सव: वसन्तपञ्चमीपर्वण: अवसरे आयोक्ष्यते । अत्र महाकवि-कालिदासेन (iv)___ अभिज्ञानशाकुन्तलस्य चतुर्थाङ्कस्य (v)___ छात्रै: प्रस्तोष्यते । अयम् अङ्क: संस्कृतसाहित्यस्य रत्नभूत: अस्ति । अहमपि शकुन्तलाया: (vi)___ (निर्वक्ष्यामि) । अस्माभि: प्रतिदिनं नाटकस्य (vii)___ क्रियते । एतद् दृष्ट्वा त्वं नूनम् (viii)___ आनुभविष्यसि । अस्मिन् दिने त्वया अवश्यमेव अत्र (ix)___ । परिवारे सर्वेभ्य: मम प्रणामाञ्जलि: निवेदनीया ।
तव प्रियसखी
(x)___
मञ्जूषा: आनन्दम्, श्रुते!, कुशलम्, विद्यालयस्य, आगन्तव्यम्, भूमिकाम्, विरचितस्य, मञ्चनम्, स्वप्ना, पूर्वाभ्यास: । - प्रदत्तचित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया अथवा स्वतन्त्ररूपेण संस्कृतेन पञ्चवाक्यानि लिखत ।
मञ्जूषा: वृक्षारोपणम्, छात्रा:, वातावरणम्, विद्यालये, भवति, स्वच्छम्, वायुं, मिलति, प्राणवायु:, करणीयम्, वृक्षान्, आरोपयन्ति । - मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया निम्नलिखितं विषयम् आदाय पञ्चभि: संस्कृतवाक्यै: एकम् अनुच्छेदं लिखत । विषय: - 'भारतदेश:'
मञ्जूषा: आर्यावर्त:, प्राचीनं, प्रसिद्ध:, नाम, देशस्य, सनातनी संस्कृति:, विभिन्नपर्वाणि, जना:, उल्लासपूर्वकं, भागं, प्रसिद्धा:, नद्य:, गृह्णन्ति, सन्ति, विश्वगुरु:, पुरा, पर्वता:, सागरा:, आसीत् । - मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया अधोलिखितायां-लघुकथायां रिक्तस्थानानि पूरयित्वा कथां पुन: लिखत । नागार्जुन: प्रसिद्ध: रसायनशास्त्रज्ञ: सुविख्यात: (i)___ अपि च आसीत् । देशविदेशेषु तस्य (ii)___ प्रसृता । एकदा तस्य समीपे (iii)___ युवकौ आगच्छताम् । तौ तस्य सहायकौ भवितुम् इच्छत: स्म । नागार्जुन: उभाभ्याम् अपि एकम् एकं वस्तु (iv)___ उक्तवान् - श्व: अनेन रसायनं निर्माय (v)___ । तेनैव भवतो: परीक्षा भविष्यति, एकस्य चयनमपि (vi)___ । अन्यस्मिन् दिने एक: रसायनं (vii)___ आनीतवान् । द्वितीय: अवदत् - कृपया क्षम्यताम् । मया मार्गे एक: वृद्ध: रोगी (viii)___ । तं चिकित्सालयं नीत्वा सेवां कृतवान् । अत: (ix)___ समय एव न लब्ध: । स: रुग्ण: नागार्जुनेन एव मार्गे (x)___ स्थापित: आसीत् । अत: द्वितीय: एव युवक: परीक्षायां सफल: जात: ।
मञ्जूषा: रसायननिर्माणार्थं, वैद्य:, दत्वा, निर्माय, करिष्यामि, आनेतव्यम्, कीर्ति:, दृष्ट:, परीक्षायै, द्वौ । - अधोलिखित-संवादे मञ्जूषात: संवादवाक्यं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत । आचार्या - भो उमे ! जानासि यद् अस्माकं देशस्य प्राचीनं नाम किम् आसीत् ? उमा - महोदये ! (i)___ । आचार्या - शोभनम् । आर्यावर्तस्य अर्थोऽस्ति - आर्याणां स्थानम् । अत्र आर्यशब्दस्य अर्थ: क: अस्ति ? उमा - (ii)___ । आचार्या - शोभनम् उमे ! अत्र सर्वे एव श्रेष्ठा: जना: अवसन् । अधुना वद - अस्माकं देशस्य नाम भारतम् कस्य नाम्ना जातम् ? उमा - (iii)___ । आचार्या - शोभनम् - ऋषभदेवस्य पुत्र: चक्रवर्ती राजा भरत: आसीत् । एकोऽपर: भरत: कस्य पुत्र: आसीत् ? उमा - महोदये ! (iv)___ । आचार्या - बहुशोभनम्, राज्ञ: दशरथस्य चत्वार: पुत्रा: आसन् - राम:, लक्ष्मण:, भरत:, शत्रुघ्नश्च । रामेण सह वनम् एतेषु क: गतवान् ? उमा - महोदये ! (v)___ ।
मञ्जूषा: राज्ञ: भरतस्य नाम्ना भारतं नाम जातम् ।, रामेण सह लक्ष्मण: वनं गतवान् ।, आर्यशब्दस्य अर्थ: श्रेष्ठ: भवति ।, अस्माकं देशस्य प्राचीनं नाम आर्यावर्त: आसीत् ।, अपर: भरत: महाराज-दशरथस्य पुत्र: आसीत् ।
View More Questions
Top CBSE CLASS XII संस्कृत व्याकरण Questions
- अधोलिखित-वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कृत्वा लिखत । (केवलम् प्रश्नचतुष्टयम्)
वेदमनूच्य आचार्योऽन्तेवासिनम् अनुशास्ति । - अधोलिखित-वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कृत्वा लिखत । (केवलम् प्रश्नचतुष्टयम्)
वनगमननिवृत्ति: पार्थिवस्य + एव तावत् । - अधोलिखित-वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कृत्वा लिखत । (केवलम् प्रश्नचतुष्टयम्)
वैवस्वतो मनु: + नाम माननीयो मनीषिणाम् । - अधोलिखित-वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कृत्वा लिखत । (केवलम् प्रश्नचतुष्टयम्)
न वयं शिवगणास्तादृशा: । - अधोलिखित-वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कृत्वा लिखत । (केवलम् प्रश्नचतुष्टयम्)
तदाहं तु जीवन्नपि मृत: भविष्यामि ।
View More Questions
Top CBSE CLASS XII Questions
- 2, b, c are in A.P. and the range of determinant $\begin{vmatrix}1&1&1\\ 2&b&c\\ 4&b^{2}&c^{2}\end{vmatrix}$ is [2, 16]. Then find range of c is
- A boy of mass 50 kg is standing at one end of a, boat of length 9 m and mass 400 kg. He runs to the other, end. The distance through which the centre of mass of the boat boy system moves is
- A capillary tube of radius r is dipped inside a large vessel of water. The mass of water raised above water level is M. If the radius of capillary is doubled, the mass of water inside capillary will be
- A circular disc is rotating about its own axis. An external opposing torque 0.02 Nm is applied on the disc by which it comes rest in 5 seconds. The initial angular momentum of disc is
- A circular disc is rotating about its own axis at uniform angular velocity \(\omega.\) The disc is subjected to uniform angular retardation by which its angular velocity is decreased to \(\frac {\omega}{2}\) during 120 rotations. The number of rotations further made by it before coming to rest is
View More Questions